Szamoty – spacer historyczny – sobota 26 kwietnia 2025

Witamy! Pewnie szukasz informacji i dodatkowych zdjęć, o których wspomnieliśmy w trakcie spaceru. Tutaj je bez problemu znajdziesz.

Chcemy też przypomnieć, że projekt “Ursus. Fabryka, Miasto, Ludzie” będzie się składał z cyklu 7 spacerów oraz zakończy się wydaniem książki o historii Ursusa.

Współorganizatorem oraz fundatorem cyklu jest biuro Stołecznego Konserwatora Zabytków, także udział w spacerach jest bezpłatny (i książki również takie będą). Organizatorem wydarzenia jest zaś stowarzyszenie Bezpieczny i Zielony Ursus.

Miejsca

1) Modelarnia

Budynek mieszczący stolarnię oraz warsztaty produkcyjne dla modeli drewnianych oraz metalowych. Wpisany do Rejestru Zabytków łącznie ze Stacją Trafo i Odlewnią Aluminium jako zamknięty układ architektoniczny. Ma właściciela prywatnego, ale obecnie brak planów rewitalizacji.

2) Odlewnia Metali Kolorowych (Odlewnia Aluminium)

Przez długie lata była zajmowana przez firmę Asmet, która obecnie przeniosła produkcję do zakładu przy Alejach Jerozolimskich. Pozostaje w rękach prywatnych, były plany wybudowania tutaj obiektu handlowo-usługowego z zachowaniem zabytkowej hali.

3) Odlewnia Żeliwa

Budynek przedwojenny z 1928 r., w znacznej mierze zniszczony przez właściciela w roku 2017. Następnie nieruchomość została sprzedana deweloperowi. Obecnie trwa budowa osiedla “Fabrica Ursus”, w które zostanie wkomponowany front zabytkowych hal.

4) Kasa, Administracja, Mur, Pierwsza Portiernia

Budynki obecnej Misji Kamiliańskiej mieściły m.in. starą portiernię zakładów, kasę, administrację oraz bibliotekę techniczną. Same zakłady były też od strony ul. Traktorzystów ogrodzone zabytkowym ceglanym murem, którego resztki można do tej pory zobaczyć w okolicy. Jak widać na zdjęciu, teren stanowiący obecnie parking pod DK “Portiernia” był reprezentacyjnym skwerem. Inaczej wyglądała też pierwotnie Hala nr 10.

5) Magazyn Centralny, Brama do Zakładów i Straż Pożarna

W miejscu gdzie ul. Traktorzystów łączy się z ul. Dyrekcyjną stał do 2010 roku Magazyn Centralny ZM “Ursus”. Został wyburzony a w jego miejscu postawiono blok osiedla Ursus Factory, bardzo luźno nawiązujący do dawnej, fabrycznej zabudowy. W tym miejscu znajdowała się również brama zakładów, na zdjęciu p. Marcina Stiasnego z 2003 r. już pozbawiona ozdobnego elementu stalowego. Poza kadrem (ale widoczna na poprzednim zdjęciu) znajduje się wieża budynku zakładowej straży pożarnej, obecnie niemal nie do poznania po “styropianizacji” czyli nieudolnym ociepleniu zabytkowego budynku.

6) Nowa Portiernia, Budynek Biurowy

W miejscu obecnego DK “Portiernia” wcześniej mieściła się nowa portiernia zakładów, dużo mniej okazała i wzniesiona w latach powojennych. Na początku XXI wieku była już bardzo zaniedbana. Obok znajduje się ceglany, przedwojenny budynek biurowy który pomimo pomniejszych uszkodzeń nadal prezentuje się bardzo godnie i znajdują się w nim rozmaite firmy.

7) Dawne Przedszkole

Zakładowe przedszkole mieści dziś SSP nr 4 im. Władysława Grabskiego. Budynek nie został znacząco zmodyfikowany i nadal wygląda jak za czasów świetności (choć pewnie przydałoby mu się nieco odświeżenia).

8) Mieszkania Dyrekcji

Przed wojną prestiżowe apartamenty dla kadry zarządzającej ZM Ursus, po wojnie powoli podupadały aż w latach 90. i 2000. były tylko ceglanymi ruinami. Zostały odrestaurowane przez operatora hotelu i przywrócone do dawnego blasku.

9) Hala nr 10 (Wydział Kół Zębatych), Pomnik Poległych Pracowników

Front Hali nr 10 Wydziału Kół Zębatych obecnie jest rewitalizowana przez dewelopera budującego osiedle “Ursus Classic”. Dawniej był to obiekt o wiele większy, sięgający daleko, hen wgłąb działki. Cały tył został wyburzony, pozostawiono tylko ceglany front budynku.

Pomnik pracowników poległych za niemieckiej okupacji stoi obecnie przy nienazwanym terenie zielonym u zbiegu ul. Dyrekcyjnej i ul. Herbu Oksza (dawniej: ul. Centralnej).

10) Dom Kultury Arsus, Budynek Dyrekcji

Od lat 50. centrum kultury i rozrywki dla mieszkańców miasta Ursus. W latach 90. został sprzedany przez syndyka masy upadłościowej ZM “Ursus” i trafił w prywatne ręce. Przez 3 dekady dzielnica wynajmowała go od prywatnego właściciela, aż po kolejnej zmianie własności umowa została wypowiedziana. Obecnie budynek znajduje się w rękach niezbyt sympatycznego właściciela, który od czasu do czasu wywiesza na nim enigmatyczne transparenty i który otoczył go płotem z siatki. Budynek znajduje się w gminnej ewidencji zabytków, ale nic nie wiadomo o planach jego remontu.

Budynek dyrekcji był wybudowany przed “Arsusem”, jeszcze przed wojną – wykonany z szarej cegły w stylu surowego, międzywojennego modernizmu, z monumentalną klatką schodową nie przetrwał zawirowań transformacji ustrojowej i został wyburzony. Znajdował się po drugiej stronie ul. Dyrekcyjnej, obok pomnika pracowników poległych za okupacji.

11) Hala Montażu Ciągników Ciężkich

Obecnie na jej miejscu znajduje się osiedle mieszkaniowe “Ursa”.

12) Hala Wydziału Silnika, Hala Bloku Nadwozia

Obecnie w ich miejscu stoją osiedla Ursus Vita i Neopolis, a tuż obok – Szkoła Podstawowa i Przedszkole.

13) Kużnia

Ostatnie, podziemne resztki budynku Kuźni zostały przykryte betonem w kwietniu 2025 roku przed budowniczych osiedla “Ursus Centralny”.

14) Zakład Remontowo-Energetyczny i Narzędziownia

Obecnie na miejscu zabudowań stoi osiedle “Mój Ursus”.

15) Elektrociepłownia Ursus

Przez długie lata zapewniała niezależność cieplną i energetyczną mieszkańcom Ursusa i okolic. To dzięki niej Ursus jest podłączony do warszawskiej sieci ciepłowniczej, a takie Stare Włochy – nie. Została wyłączona z Planu Zagospodarowania dla Szamot, żeby ominąć protesty ze strony wciąż działającego zakładu. Następnie w niejasnych okolicznościach zakład splajtował, został sprzedany i rozebrany. Obecnie na jego miejscu znajduje się monolityczne osiedle Ursus Factory, jako jedyne na Szamotach ogrodzone (dzięki brakowi planu zagospodarowania w tym miejscu).

16) Hala Zakładów Montażu Ciągników + Muzeum + Tor Testowy

Ta część zakładów to już nowe zabudowania “licencyjne” – czyli mające na celu produkcję na licencji brytyjskich ciągników firmy Massey-Ferguson. Licencja z Wielkiej Brytanii okazała się być problematyczna i niestety nie uratowała Ursusa, a wręcz pomogła pociągnąć go na dno.

Rozebrana w ostatnich latach hala miała zostać przeznaczona pod zabudowę magazynową firm Crossbay i Panattoni, które jednak wycofały się z projektu. Obecnie pozostały po nich rzędy betonowych słupów i niedokończonych stalowych stropów. Dalej, za ulicą Licencyjną znajduje się betonowy krąg na którym testowano ciągniki – były przywiązane łańcuchem do centralnego punktu i jeździły w kółko, testując w praktyce wytrzymałość silników oraz zawieszenia. Na zdjęciu autorstwa pana Jacka Pudło widzimy obecną ulicę Habicha w stronę Kompanii AK “Goplana”, po prawej stronie osiedle “Stacja Nowy Ursus”, po lewej – “Next Ursus”.

17) Hala Zakładu Podwozia („Mazi”)

Pierwsza część została wyburzona pod osiedle “Next Ursus”, druga pod osiedle “Urcity”.

18) Podstacje Energetyczne

Wyburzone niecałe dwa lata temu, charakterystyczne budynki pokryte błękitną blachą obsługiwały energetycznie teren Zakładów Mechanicznych. Obecnie zastąpione przez dużo nowocześniejszą podstację RPZ Szamoty niedaleko przystanku PKP Ursus Północny. Na ich miejscu ma powstać osiedle firmy Victoria.

19) Hala Tłoczni;

Ostatnia wielka hala zakładów licencyjnych. Przeznaczona do wyburzenia już od przyszłego roku. Najpierw zniknie część magazynowa przy ul. Posag 7 Panien, a następnie część biurowa położona dalej na północ. Na ich miejscu powstanie osiedle “Nowy Ursus” oraz szkoła podstawowa.

Biografie

Kazimierz Gierdziejewski (1888-1957)

Urodził się w Kutaisi, w obecnej Gruzji. W 1910 ukończył z odznaczeniem Politechnikę w Petersburgu. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę, w 1920 powrócił do kraju. Od 1921 kierował odlewnią „Poladżel”. Zaprojektował następnie odlewnię Zakładów Mechanicznych Ursus i kierował jej budową, ukończoną w 1926. Następnie pełnił funkcję dyrektora fabryki metalurgicznej Państwowch Zakładów Inżynierii w Skoroszach.

Od 1927 wykładał odlewnictwo na Wydziale Mechanicznym Politechniki Warszawskiej, organizując w kierowanym przez siebie Zakładzie Odlewnictwa pierwszą polską placówkę badawczą odlewnictwa. Zajmował się też tworzeniem szkół zawodowych odlewnictwa oraz rozwojem i racjonalizacją organizacji przemysłu odlewniczego oraz zagadnieniami normalizacji.

Podczas II wojny światowej zorganizował Państwową Szkołę Metaloznawczo-Odlewniczą w Warszawie, wykładał też na tajnych kompletach. Po wojnie w 1946 został dyrektorem Instytutu Odlewnictwa w Krakowie, usunięty z tej funkcji w 1952 przez ówczesnego ministra przemysłu. Po 1956 powrócił do Instytutu Odlewnictwa, początkowo jako doradca. Był jednym z założycieli i działaczem Stowarzyszenia Technicznego Odlewników Polskich „STOP”, na krótko przed śmiercią, został wybrany jego prezesem.

Karol Taylor (1878-1968)

Wybitny polski inżynier, konstruktor i wykładowca akademicki. Od 1915 kierował przez 2 lata biurem konstrukcyjnym fabryki „Ursus” – brał tam udział przy projektowaniu m.in. pierwszego polskiego ciągnika rolniczego z silnikiem benzynowym, tzw. ciągówki z Ursusa. Był równocześnie wykładowcą i prowadził zajęcia z silników spalinowych w Szkole Mechaniczno-Technicznej im. H. Wawelberga i S. Rotwanda oraz w Szkole Głównej Gospodarstwa Wiejskiego.

W czasie okupacji prowadził tajne kursy, organizował egzaminy, w latach 1941–44 wykładał w Wyższej Szkole Politechnicznej, w Państwowej Szkole Mechaniczno-Technicznej i Państwowej Szkole Mechanicznej. Po powstaniu warszawskim przebywał w okolicach Miechowa.

W 1945 został powołany na pierwszego dziekana Wydziału Mechanicznego Politechniki Gdańskiej i jednocześnie objął kierownictwo Katedry Silników Spalinowych. Wykładał też w Szkole Inżynierskiej i Państwowym Liceum Budowy Okrętów, prowadził zajęcia w Szkole Inżynierskiej w Szczecinie. Konstruktor pierwszych polskich silników wysokoprężnych dla rybołówstwa. Autor podręczników.

Edward Habich (1905-1987)

Ukończył Wyższą Szkołę Budowy Maszyn im. Wawelberga i Rotwanda oraz Politechnikę Warszawską. W roku 1928, jeszcze jako student, rozpoczął pracę przy pancernych pojazdach gąsienicowych w biurze konstrukcyjnym broni pancernej Wojskowego Instytutu Badań Inżynierii. Brał tam udział w opracowaniu czołgu rozpoznawczego TK-3. Od 1933 r. był kierownikiem działu pojazdów specjalnych Biura Studiów PZInż. Pod jego kierownictwem w okresie międzywojennym powstały takie konstrukcje jak: czołg TKS, czołg pływający (amfibia) PZInż 130, czołg rozpoznawczy 4TP(PZInż. 140), ciągnik artyleryjski PZInż 152, terenowy samochód półgąsienicowy PZInż 222 i PZInż 202, czołg 9TP. W trakcie budowy znajdował się czołg 20 tonowy (20/25TP), uzbrojony w działo 75 mm, przewyższający konstrukcje niemieckie, którego produkcja seryjna była przewidziana na 1942 r. Do chwili wybuchu wojny w 1939 r. w zakładach PZInż zdołano wybudować jego drewnianą makietę w skali 1:1. Podczas okupacji brał udział w ruchu oporu w Armii Krajowej.

W lutym 1945 r. podjął pracę w szkolnictwie wyższym. Jesienią 1945 r. rozpoczął prace projektowe ciągnika rolniczego o mocy 30 KM. Z powodu braku technologicznych możliwości i środków ciągnik ten nie wszedł do produkcji. Dlatego inż. Edward Habich opracował dokumentację konstrukcyjną w oparciu o niemiecki ciągnik „Lanz Bulldog”, którego produkcję w 1947 r. rozpoczęły zakłady Ursus pod nazwą Ursus C-45.

W 1954 r. mianowany został profesorem nadzwyczajnym. Zorganizował i kierował Katedrą Ciągników i Pojazdów Specjalnych Politechniki Warszawskiej, a następnie Katedrą Ciągników, aż do czasu przejścia na emeryturę. Prowadził wykłady z Ciągników, Pojazdów Specjalnych, Układów Jezdnych Maszyn Roboczych i liczne prace dyplomowe na Wydziale Maszyn Roboczych i Pojazdów, a następnie Wydziale Samochodów i Maszyn Roboczych Politechniki Warszawskiej.

Emilia Malessa “Marcysia” (1909-1949)

We wrześniu 1939 r. działała w Ochotniczej Służbie Kobiet. W październiku wstąpiła do tajnej organizacji konspiracyjnej Służba Zwycięstwa Polski (od listopada 1939 r. Związek Walki Zbrojnej). Nosiła pseudonim „Marcysia”. Początkowo przydzielono ją do komórki zajmującej się szyframi, później przeszła do wydziału łączności z zagranicą o nazwie „Zagroda”, którym kierowała od 1940 r. Do jej zadań należało m.in.: wysyłanie meldunków do polskiego rządu na uchodźstwie czy wytyczanie tras kurierskich.

Niestety, w marcu 1944 r., na skutek donosu na Gestapo, działalność komórki kierowanej przez Malessę została przerwana, a jej członków aresztowano. Ona sama zdołała uniknąć zatrzymania. Przebywała w obozie Dulag 121 w Pruszkowie, następnie zdołała uciec z transportu wywożącego ludność do III Rzeszy. Dotarła do Krakowa. 31 października 1945 r. została aresztowana przez UB. Była przesłuchiwana przez Józefa Różańskiego, szefa Wydziału Śledczego MBP, który nakłaniał ją do wydania nazwisk członków WiN oraz całej struktury organizacji.

Malessa zdecydowała się to uczynić. Uwierzyła zapewnieniom funkcjonariusza bezpieki, że jej koledzy z organizacji będą bezpieczni. Niestety wielu z nich zostało aresztowanych. Prośby „Marcysi” o ich uwolnienie (w tym celu podejmowała nawet głodówki), Różański zbywał zapewnieniami, że po wyjaśnieniu paru kwestii zostaną wypuszczeni na wolność. Emila Malessa otrzymała karę 2 lat więzienia. Następnie decyzją Bieruta została ułaskawiona. Po opuszczeniu więzienia próbowała walczyć o swoich kolegów, którzy nadal byli przetrzymywani przez UB. Środowisko byłych żołnierzy AK traktowało ją jak zdrajczynię.

Załamana całą sytuacją, a przede wszystkim brakiem możliwości udzielenia pomocy kolegom z WiN, 5 czerwca 1949 r. Emilia Malessa popełniła samobójstwo. W 2007 r. jej prochy zostały przeniesione do Panteonu Żołnierzy Polski Walczącej na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach.

Marek Leykam (1908-1983)

Wybitny polski architekt modernistyczny. Działalność architektoniczną rozpoczął w 1933 roku, projektując mały drewniany dom jednorodzinny na konkurs na opracowanie wzorowych typów dla drobnego budownictwa mieszkaniowego zorganizowany przez BGK. W 1935 roku wraz z prof. Mieczysławem Kotarbińskim z warszawskiej ASP wziął udział w konkursie na uporządkowanie majątku w Zułowie – miejsca urodzenia Józefa Piłsudskiego.

Projekt miał charakter parku romantycznego lub świętego gaju. W 1936 Leykam zdobył dwie drugie nagrody w konkursach: pierwszą za projekt meczetu, drugą (wspólnie z Marianem Spychalskim) za rozplanowanie Mola Południowego i terenów przyległych oraz za projekt szkicowy Żeglarskiego Ośrodka Morskiego w Gdyni. W 1938 roku otrzymał czwartą nagrodę w konkursie na gmach Banku Gospodarstwa Krajowego w Poznaniu. Bank miał stanąć przy placu Wolności, wzdłuż ulicy Nowowiejskiego.

Po powrocie do Polski, od września 1947 roku wykładał historię architektury średniowiecznej, a od jesieni 1949 roku kierował Katedrą Budownictwa Użyteczności Publicznej na Politechnice Szczecińskiej. Pracował przy planowaniu przestrzennym i w biurach projektów. Był projektantem obiektów użyteczności publicznej oraz zakładów przemysłu ciężkiego (w tym rozbudowy Zakładów Mechanicznych “Ursus”) i motoryzacyjnego. Był też autorem prac konkursowych, teoretycznych oraz skryptów na temat historii architektury średniowiecznej.

Gdzie znaleźć materiały?

Na Ursuvianach, wspaniałej inicjatywie p. Włodzimierza Winka.

Szczególnie polecamy kolekcję p. Adama Żakowskiego, choć wszystkie są godne polecenia.

Plan Zakładów Mechanicznych Ursus online znajdziecie na blogu radnego Daukszewicza.

Mapę Ursusa z naniesionymi dawnymi i obecnymi obiektami znajdziecie tutaj.

W DK “Portiernia” oraz Izbie Tożsamości Ursusa znajdziecie plan zakładów oraz masę pamiątek, które warto zobaczyć.

Podziękowania

Ten materiał nie powstałby bez pomocy oraz inspiracji p. Dawida Rentfleisza, p. Stefana Sobczaka, p. Dawida Lachowskiego, p. Bożeny Iwaniukowicz, autorów kolekcji serwisu Ursuviana, p. Włodzimierza Winka, p. Jerzego Domżalskiego, biura Stołecznego Konserwatora Zabytków, Izby Tożsamości Ursusa oraz stowarzyszenia Bezpieczny i Zielony Ursus.

Zdjęcia